(tekst Andrzej Paczos)

Pocztówka Muzeum Przyrodnicze

Osiem kilometrów od stolicy Norwegii - Oslo, na stokach fiordu znajdujesię bardzo popularna restauracja "Frognerseteren". Jest to piętrowa budowla drewniana, wzorowana na ludowym budownictwie norweskim. Powstała ok. 1880 r. w tzw. "smoczym stylu", a jej budowniczym był Holm Munthe. Z tarasów "Frognerseteren" roztacza się piękny widok na fiord i stolicę Norwegii.

Zauroczony tą budowlą właściciel fabryki maszyn papierniczych w Cieplicach, Eugen Füllner, postanowił wybudować podobny obiekt w miejscu, z którego roztacza się wspaniała panorama Karkonoszy. Pawilon Norweski według planów przysłanych z Norwegii wznieśli ciepliccy cieśle. Ozdobne ornamenty, wieńczące szczyty dachu, tzw. "smocze głowy" oraz koronki nad kalenicami podobne do tych z kościoła Wang w Karpaczu, nawiązują do skandynawskiego budownictwa ludowego. Pawilon Norweski oraz założony wokół niego park o powierzchni ok. 17 ha otwarto 18.VII.1909 r. Do końca lat 50. mieściła się w nim restauracja. W 1967 r. w Pawilonie otwarto wystawę Muzeum Przyrodniczego przeniesionego tu z Długiego Domu. W 1990 r. obiekt wpisano do rejestru zabytków.

Park i Pawilon Norweski jako wielkie atrakcje, są jednymi z najczęściej odwiedzanych miejsc w Kotlinie Jeleniogórskiej.

park3 park1 park i_pawilon4

w późnosierpniową sobotę
opadaja liście z dębiny
w Pawilonie Norweskim w Cieplicach
gasną zetlałe promyki
marzeń, nadziei -
odchodząc w niepamięć
użyźniają ziemię
sierpień 2005
Mieczysław Stanisław Buczyński (27 X 1941 - 10 IX 2005) 

LINK: Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze (fot. J. Milka)

Historia i opis Parku i Pawilonu Norweskiego w Cieplicach

(tekst Stanisław Firszt)

Dzisiejsza Jelenia Góra składa się w swoich granicach z kilku osad, wsi, miejscowości i miast, które stopniowo łączyły się w jeden organizm miejski. Były to m.in.: Jelenia Góra, Cieplice, Sobieszów, Maciejowa czy Jagniątków. Proces ten zapoczątkowany jeszcze przed wiekami trwa nadal, a rozrastająca się „aglomeracja karkonoska” będzie stopniowo wchłaniać w przyszłości następne mniejsze miejscowości.

Miasto Jelenia Góra, które w 2 poł. XIII w. otrzymało prawa magdeburskie, było tu zawsze największym skupiskiem osadniczym. Równie stare tradycje mają też Cieplice, osada rozwijająca się wokół ciepłych źródeł wód termalnych o walorach leczniczych, wyrosła dzięki kolejnym fundacjom klasztoru augustianów, joanitów i cystersów.

Między Jelenią Górą, a Cieplicami istniały dawniej co najmniej dwie wsie Cunnersdorf (Kunnersdorf) – Kunice, i dalej, mniej więcej od dawnej zajezdni tramwajowej, Herischdorf – Malinnik. Ta druga wieś, dobrze i gęsto zabudowana, miała ponad 4 km długości i wymieniana była w dokumentach wcześniej niż Jelenia Góra.

Raimund Wolfert, Duplikaty w stylu smoczym, "Biblioteczka Ducha Gór", seria Muzeum w Cieplicach, cz. 7, Jelenia Góra-Cieplice 2009, ISBN 978-83-61719-44-1

Duplikaty w stylu smoczym PDF

Ekspozycje stałe były przygotowane, w latach 1965-1967 i 1971-1972, przez Jerzego Świecimskiego

swiecimski

Jerzy Świecimski urodził się w 1927 roku w Warszawie. Jego dziadek, Edward Świecimski założył w Warszawie prywatną szkołę techniczną. Ojciec był sędzią, a matka z domu von Hinterhoff, lekarzem. Studiował przyrodę na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, na kierunku grafiki w prof. Romana Ingardena.

Całe życie pracował w Muzeum Przyrodniczym Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Wykładał tez na Uniwersytecie mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytecie Warszawskim, Uniwersytecie Jagiellońskim i Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Był muzeologiem, przyrodoznawcą, filozofem i artystą. Był najwyższej klasy znawcą zagadnień związanych z ekspozycja muzealną, traktowana jako utwór architektoniczno-plastyczno-naukowy.

Ekspozycja przygotowana w latach 60. XX wieku (scenariusz - prof. Z. Bocheński, aranżacje - prof. J. Świecimski). Modernizacja w latach 70. XX wieku (koncepcja - Alfred Borkowski). Całkowicie zmodernizowana, przebudowana i uzupełniona w latach 2010-2011 (pomysł i kocepcja - Tomasz Sokołowski, Stanisław Firszt; aranżacje - Tomasz Sokołowski, Wiktoir Staszak, Stanisław Firszt).

Oddzielną grupę stanowią ptaki mórz, głównie gatunki występujące w Arktyce i Antarktyce. Przedstawiono tu m.in. podobnie przystosowane do życia w morzu, choć nie spokrewnione ze sobą: pingwina królewskiego żyjącego na półkuli południowej oraz alkę krzywonos i nurzyka podbielałego z Arktyki.  

Ptaki Arktyki1 Ptaki Arktyki2 Ptaki Arktyki3

Ptaki gór
Ekspozycja przygotowana w latach 60. XX wieku (scenariusz – prof. Z. Bocheński, aranżacja – prof. J. Świecimski).

 W tej części ekspozycji zobaczymy gatunki charakterystyczne dla Karkonoszy, m.in. gnieżdżące się na Śnieżce oraz w Śnieżnych Kotłach płochacze halne i siwerniaki, występujące w strefie kosodrzewiny czeczotki oraz gnieżdżące się na granicy kosówki i regla górnego drozdy obrożne, podobne do naszych kosów lecz z białą "obrożą". Sokół wędrowny prawie wyginął w Polsce. Gnieździ się jeszcze w czeskiej części Karkonoszy. Ptak ten coraz częściej jest sztucznie wsiedlany do europejskich miast.

Ekspozycja przygotowana w 1 poł. 2012 roku częściowo w formie dioramy. Pomysł i koncepcja - Stanisław Firszt; wykonanie modeli, aranżacja i przygotowanie ekspozycji - Tomasz Sokołowski; fotografie Robert Świerad; konsultacje merytoryczne - Bożena Gramsz.

Według teorii ewolucji współczesne ptaki wywodzą się w prostej lini od dinozaurów z podrządu teropodów. Ekspozycja w bardzo skrótowej formie przedstawia wspólne cechy dawno wymarłych i obecnie żyjących gadów i ptaków (pióra, gniazda, jaja itp).
Na wystawie zaprezentowano, m.in. odcisk stopy Arcocantosaura, model Lesotozaura, model skamieniałości Archeopteryksa, model gniazda dinozaura z jajami, współczesne formy ptasich gniazd, jaja ptasie, modele (w dużym powiększeniu) zapłodnionego jaja ptasiego i młodego ptaka tuż przed wykluciem.
Jak się okazuje, najnowsze badania mają dowodzić, że najbliższym krewnym wymarłych dinozaurów jest zwykła kura domowa.

OD GADÓW DO PTAKÓW

Ekspozycja przygotowana w latach 60. XX wieku (scenariusz - prof. Z. Bocheński, aranżacje - prof. J. Świecimski). Częściowo zmodernizowana i uzupełniona w latach 90. XX wieku (pomysł i koncepcja - Andrzej Paczos; aranżacja - Regina Podsadowska; konsultacje merytoryczne - Bożena Gramsz). Całkowicie zmodernizowana (do pierwotnego zamysłu) w 2010 roku (pomysł i koncepcja - Stanisław Firszt; aranżacja - Aleksandra Nowak-Odelga i Tomasz Sokołowski).

Na wystawie zaprezentowano m.in. dwie interesujące rodziny ptaków egzotycznych - dzioborożce i tukany. Obie grupy łączy podobieństwo wyglądu - potężne dzioby zbudowane z substancji rogowej. Dzioborożce, zwane też pieprzojadami, zamieszkują Archipelag Sundajski i Afrykę. Znanych jest 48 gatunków. Ich potężne dzioby to efekt powolnej ewolucji związanej z ich osobliwą biologią rozrodu. Samica składa jaja w dziupli, której otwór zalepia mułem i odchodami pozostawiając tylko wąską, pionową szczelinę. Bezpiecznie ukryta wysiaduje jaja a samiec przynosi jej pożywienie aż do momentu, gdy pisklęta osiągną połowę wielkości dorosłego ptaka. Wówczas samica za pomocą dzioba rozbija "więzienie" i wydostaje się na zewnątrz. Pisklęta zaś ponownie zalepiają wejście i pozostają w dziupli aż do wylotu. U tukanów, zamieszkujących wyłącznie tropikalne lasy Ameryki (35 gatunków) potężne, ząbkowane na brzegach dzioby służą do rozgryzania twardych łupinek nasion, czyli jako "dziadek do orzechów". Ptaki rajskie, spośród których trzy gatunki pokazane są na wystawie, występują na Nowej Gwinei i w Australii. Dotychczas poznano 43 gatunki i ponad 100 podgatunków. Są pod ochroną prawną na całym obszarze występowania. Papuasi mają jednak prawo, wyłącznie na własny użytek, strzelać do nich z łuku lub łowić je w sidła. Tylko samce są pięknie ubarwione i mają ozdobne pióra. Bardzo interesującym i rzadkim ptakiem jest kiwi, nielot wielkości kury żyjący na Nowej Zelandii. W przeciwieństwie do innych ptaków, które są wzrokowcami, kiwi jest prawie ślepy, ma za to dobrze rozwinięty węch, podobnie jak ssaki. Na wystawie można też podziwiać dwa największe ptaki latające świata - kondora wielkiego i albatrosa wędrownego osiągające 3.7 m rozpiętości skrzydeł.

Ptaki egzotyczne1 Ptaki egzotyczne2 Ptaki egzotyczne3

Ekspozycja plenerowa jako mini pasieka utworzona została w 1999 roku na posesji Muzeum Przyrodniczego z inicjatywy Stanisława Gibadło. Na jej bazie (róznego typu ule zgromadzone przez Regionalny Związek Pszczelarzy w Jeleniej Górze) od 2005 roku rozpoczęto tworzenie dużej pasieki, której trzon stanowić miały ule figuralne, wykonywane na wzór zabytkowych uli z pasieki z Dworka koło Lwówka Śląskiego (oryginały znajdują się dzisiaj w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu, oddziale Muzeum Narodowego).

Zabytkowa pasieka z Dworka kLwówka Śląskiego
Zabytkowa pasieka z Dworka k/Lwówka Śląskiego, zdjęcie z początku XX wieku.