Get Adobe Flash player

Park i Pawilon Norweski cz. 2

Park i Pawilon Norweski jako wielkie atrakcje, są jednymi z najczęściej odwiedzanych miejsc w Kotlinie Jeleniogórskiej.

park3 park1 park i_pawilon4

w późnosierpniową sobotę
opadaja liście z dębiny
w Pawilonie Norweskim w Cieplicach
gasną zetlałe promyki
marzeń, nadziei -
odchodząc w niepamięć
użyźniają ziemię
sierpień 2005
Mieczysław Stanisław Buczyński (27 X 1941 - 10 IX 2005) 

LINK: Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze (fot. J. Milka)

 

Historia i opis Parku i Pawilonu Norweskiego w Cieplicach

(tekst Stanisław Firszt)

Dzisiejsza Jelenia Góra składa się w swoich granicach z kilku osad, wsi, miejscowości i miast, które stopniowo łączyły się w jeden organizm miejski. Były to m.in.: Jelenia Góra, Cieplice, Sobieszów, Maciejowa czy Jagniątków. Proces ten zapoczątkowany jeszcze przed wiekami trwa nadal, a rozrastająca się „aglomeracja karkonoska” będzie stopniowo wchłaniać w przyszłości następne mniejsze miejscowości.

Miasto Jelenia Góra, które w 2 poł. XIII w. otrzymało prawa magdeburskie, było tu zawsze największym skupiskiem osadniczym. Równie stare tradycje mają też Cieplice, osada rozwijająca się wokół ciepłych źródeł wód termalnych o walorach leczniczych, wyrosła dzięki kolejnym fundacjom klasztoru augustianów, joanitów i cystersów.

Między Jelenią Górą, a Cieplicami istniały dawniej co najmniej dwie wsie Cunnersdorf (Kunnersdorf) – Kunice, i dalej, mniej więcej od dawnej zajezdni tramwajowej, Herischdorf – Malinnik. Ta druga wieś, dobrze i gęsto zabudowana, miała ponad 4 km długości i wymieniana była w dokumentach wcześniej niż Jelenia Góra.

 

Fragment mapy Karkonoszy 
Fragment mapy Karkonoszy z 1914 roku z Jelenią Górą (Hirschberg) i Cieplicami (Warmbrunn). Źródło: K. Baedeker, Nodost-Deutschland,Leipzig, 1914, s. 220 

Na południowo-zachodnim skraju Malinnik (Herischdorf) stykał się prawie z Cieplicami, które na początku XX wieku miały około 4000 mieszkańców (Jelenia Góra ok. 20.000) i czyniły starania, aby uzyskać status miasta. Z tą myślą w 1920 roku włączono w granice tej miejscowości m.in. Malinnik. To i inne działania pozwoliły Cieplicom uzyskać w 1935 roku prawa miejskie (jako miasto Warmbrunn, a później Cieplice, Cieplice Śląskie i Cieplice Śląskie Zdrój funkcjonowało do 1976 roku, kiedy zostało włączone w granice Jeleniej Góry).
Kiedy w Cieplicach od co najmniej 600 lat rządzili i gospodarowali Schaffgotschowie, tak w XIX i na początku XX wieku we wsi Malinnik rozwijali przemysł Füllnerowie. W 1854 roku pochodzący z Wrocławia Heinrich Füllner założył tam Warsztaty Remontowe Maszyn Papierniczych. Jego syn Eugen zakupił później szlifiernię szkła w Malinniku, a zakłady przeniósł bliżej Cieplic, nad Wrzosówkę, w okolice południowo-wschodniego skraju Parku Zdrojowego. Tutaj, na przełomie XIX i XX wieku, zbudował willę, w której zamieszkał (dzisiaj przedszkole „Zaczarowany Parasol”). Na północny wschód od tej budowli powstała Fabryka Maszyn Papierniczych – Maschinenbauanstalt Warmbrunn (później „Fampa”, „Beloit”, dzisiaj PMPoland).

Eugen Füllner w sprawach przemysłu drzewnego i papierniczego, i interesach ściśle współpracował ze specjalistami w Norwegii. Odbył kilka podróży do tego kraju i był nim zafascynowany. Zgłębiał tajniki nowoczesnych technologii w dziedzinie papiernictwa, które z powodzeniem wprowadzał na miejscowy śląski grunt. Zakład Füllnera dzięki temu rozwijał się pomyślnie. Fabryka eksportowała swoje wyroby praktycznie na cały świat. (W 1920 roku Eugen Füllner sprzedał swój zakład, na którego bazie powstała firma „Linke-Hoffmann-Busch-Werke Aktiengesellschaft Eilung Füllnerwerk”, w 1934 roku firmę kupiła Maschinenfabrik AG vorm. Wagrer & Co. w Köthen, która zmieniła nazwę zakładu na „Füllnerwerk GmbH”).

E.Fullner Eugen Füllner (1853-1925) 

Eugen Füllner, dbający przede wszystkim o własne interesy, nie zapominał też o swoich pracownikach. To dla nich zbudował specjalne, nowoczesne osiedla mieszkaniowe obok wschodniej krawędzi wału i tamy przeciwpowodziowej na Wrzosówce Podgórnej (budowane w latach 1904-1905). Nazywano je Kolonią Füllnera (Füllner Kolonie). Kupił też w Cieplicach tereny (pola uprawne, a przeważnie nieużytki) położone na południowy-zachód od fabryki, ciągnące się aż do wspomnianej wyżej tamy i na obszarze tym założył park, zwany później Parkiem Füllnera (Füllner Park).

Zespół FullneraTzw. Zespół Fullnera.Widok od północnego-wschodu. Źródło: druk reklamowy z lat 20. XX wieku.

Działania Eugena Füllnera przyczyniły się do dużego rozwoju Malinnika, wsi jak pamiętamy bezpośrednio stykającej się z Cieplicami, np. w tamtych czasach (przełom XIX i XX w.), dzisiejsza apteka „Pod koroną” leżała w granicach tej miejscowości. Fabryka, willa z ogrodem, park i kolonia domków pracowniczych były swego rodzaju wydzieloną enklawą w południowo-zachodnim krańcu Malinnika, zbliżające tą osadę bliżej Cieplic, do Parku Zdrojowego. Tereny te wraz z zabudowaniami zwane są dzisiaj Zespołem Füllnera.

Za zasługi i całokształt pracy na rzecz lokalnej społeczności E. Füllner otrzymał od cesarza Wilhelma II tytuł tajnego radcy dworu i wysokie odznaczenie – order Czerwonego Orła. Politechnika Wrocławska, za osiągnięcia w dziedzinie techniki, nadała mu tytuł doctora honoris causa, a władze Wrocławia obdarzyły go tytułem honorowego obywatela miasta.

Eugen Füllner był przykładem człowieka sukcesu, a jednocześnie społecznika lokalnego, niezapominającego gdzie są jego korzenie i działającego na rzecz tej społeczności.

Tzw. Zespół Füllnera (fabryka, willa, park i osiedle robotnicze) miał doskonałe połączenie drogowe, ww. obiekty leżały przy szosie z Jeleniej Góry do Podgórzyna (Giersdorf) i miały nowoczesną, jak na owe czasy, komunikację tramwajową. Linię tramwajową z Jeleniej Góry do Cieplic uruchomiono 22 maja 1897 roku (gazową), a 8 sierpnia 1911 roku, uruchomiono linię tramwajową do Podgórzyna (od ok. 1900 roku tramwaje były już elektryczne). Ta druga linia tramwajowa za Placem Piastowskim w Cieplicach, przy rozjeździe na Sobieszów skręcała w lewo, biegła wzdłuż Parku Zdrojowego przez most na Wrzosówce, wzdłuż Parku Füllnera (dziś zwanego Parkiem Norweskim)docierała do szosy na Podgórzyn. Była to najpiękniejsza linia tramwajowa na Dolnym Śląsku i jedna z piękniejszych w ówczesnym Cesarstwie Niemieckim.

Willa i fabryka były własnością Eugena Füllnera natomiast park był darem dla mieszkańców Malinnika, a także kuracjuszy i mieszkańców Cieplic. Wg założenia fundatora, zmęczeni spacerem po cieplickim Parku Zdrojowym ludzie, którzy docierali do nowego wówczas parku musieli odpocząć i to dla nich zbudowano tu restaurację zwaną Nordisches Haus (Nordisches Blockhaus, Norwegische Blockhaus), tj. dom, pawilon norweski, znany dzisiaj jako Pawilon Norweski (od 1967 roku siedziba Muzeum Przyrodniczego w Cieplicach Śląskich Zdroju, od 1976 do 2013 r. – Muzeum Przyrodniczego w Jeleniej Górze).

Rozwijające się Cieplice, dążące usilnie do otrzymywania praw miejskich doprowadziły, jak wspomniano wyżej, w 1920 roku do włączenia Malinnika w swój obręb administracyjny, tak więc Zespół Füllnera znalazł się od tego czasu w granicach tej miejscowości. Rzeka Wrzosówka już nie dzieliła, a Park Norweski (Park Füllnera) stał się swego rodzaju przedłużeniem Parku Zdrojowego w Cieplicach, choć oba założenia są z gruntu inne, mają własną historię i charakter. Styl norweski stanowił charakterystyczny, a jednocześnie unikalny element miejscowego krajobrazu.

Fragment Parku Füllnera  

Fragment Parku Füllnera (dzisiaj Park Norweski). W głębi willa Eugena Füllnera. Pocztówka z ok. 1925 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jelenej Górze, nr inw. MCp/108 

Park Norweski (Park Füllnera) założono na nieużytkach, na planie zbliżonym do owalu o powierzchni ok. 17 ha (na wody przypada tu 1,1 ha), wg projektu wrocławskiego architekta ogrodów Fritza Hanischa w roku 1906. Od północy graniczy on z Parkiem Zdrojowym (oddzielają je dzisiejsze ul. Cervi, ogródki działkowe i rzeka Wrzosówka), od zachodu z ulicą Padgórzyńską i Osiedlem XX-lecia, od południa z osiedlem mieszkaniowym (dawna Kolonia Füllnera), tamą i wałem przeciwpowodziowym, a od wschodu z rzeką Wrzosówką i nieużytkami (Park wpisany został do rejestru zabytków 10 lipca 1979 roku pod nr 599/J).

Obsadzono go: dębami, jesionami, brzozami, klonami, lipami, topolami, wierzbami, olchami, sosnami, świerkami a także gruszami, jabłoniami, dereniami, bzami i czarnym bzem.

Park ma bardzo czytelny układ prezstrzenny, wykazujący jego charakter rekreacyjny. Jasność koncepcji projektanta jest bardzo dobrze widoczna. W parku wyróżnić można przynajmniej trzy wydzielające się strefy.

Przykład roślinności parkowej 
Fragment Parku Füllnera (Park Norweski). Przykład roślinności parkowej. Pocztówka z ok. 1934 roku, wł. Marek Chocholski.

Strefa północna, obejmująca obszar zawarty miedzy mostem na Wrzosówce (Most Heinricha Füllnera) przy pomniku upamiętniającym spotkanie Wincentego Pola i Kornela Ujejskiego z Janem Purkyné na wschodzie, zamknięty rzeką Wrzosówką od północy do mostu na ul. Cervi, ul. Cervi, połączeniem ulic Cervi, Wolności i Podgórzyńskiej od zachodu i południowym skrajem stawu parkowego. Tutaj znajdowały się i znajdują do dzisiaj najważniejsze budowle parkowe. Centralnym elementem tej części parku jest Duży Staw o nieregularnej linii brzegowej, zwężający się w kierunku południowym, w końcowym odcinku przewężający się. Tutaj przerzucony został malowniczy łukowato wygięty, kamienny Most Zakochanych. Na południowo-zachodnim brzegu stawu stała niegdyś altana otwarta w kształcie grzybka (parasola). Na wyraźnym cyplu w pobliżu połączenia ul. Cervi, Wolności i Podgórzyńskiej (tu dzisiaj znajduje się niewielki parking), stała ongiś drewniana altana o ażurowych ściankach. Na wschodniej części stawu znajduje się mała wyspa (Kacza Wyspa), dzisiaj niedostępna z uwagi na gniazdujące tam ptaki (w latach 60-tych i 70-tych XX wieku istniały tu betonowe przystanie dla kajaków i rowerów wodnych). Na wyspę prowadzi niewielki żelazny mostek.

Tą część parku przecinają ze wschodu na zachód, od północy stawu: Aleja Eugena Füllnera, a wokół zbiornika wodnego od zachodu biegnie Aleja Zakochanych.

Most Heinricha Füllnera  
Most Heinricha Füllnera przez Wrzosówkę, leży na zachodniej granicy Parku. Pocztówka z 1919 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/94

Na zachód od stawu znajduje się Plac Koncertowy, zamknięty od północy Pawilonem Norweskim, a od południowego wschodu nieistniejącą dzisiaj drewnianą muszlę koncertową (spłonęła w latach 70-tych XX wieku).

Muszla koncertowa Muszla koncertowa. Fotografia z lat 70. XX w. 

Plac ten został dzisiaj zagospodarowany na klomby z różami. Niegdyś w tej części parku znajdował się pomnik poświęcony Eugenowi Füllnerowi, a także głaz i obok niego rosnący dąb poświęcony marszałkowi Hindenburgowi (posadzono go w dniu 1 stycznia 1915 roku).

Niewątpliwie najokazalszą i wyjątkową w skali niegdyś niemieckiej, a dzisiaj polskiej, budowlą parku jest Pawilon Norweski (Nordisches Haus, Nordisches Blockhaus). Wzniesiono go w latach 1906-1909 na podobieństwo pawilonu „Frognersaeteren”, położonego na zboczach Oslofjordu, dzisiaj norweskiej stolicy Oslo (zbudowany w 1880 roku wg projektu architekta Munthe). Jego plany i rysunki sporządził architekt Einar Smith z Oslo. Pawilon, z miejscowego drewna, wznieśli ciepliccy mistrzowie Carl i Paul Ansorge, a wystrój wnętrza wykonała cieplicka szkoła snycerska (członkami zarządu tej szkoły, otwartej w 1902 roku, byli: starosta powiatowy von Küster, radca handlowy Hoffmann z Jeleniej Góry i radca handlowy Eugen Füllner z Cieplic) pod kierunkiem dyrektora, a jednocześnie rzeźbiarza Kiesera. Przed tą pracą ciepliczanie odbyli podróż do Norwegii, aby zapoznać się z tzw. stylem norweskim.

Fragment Parku Füllnera 2 
Fragment Parku Füllnera. Na dole po lewej altana parkowa. Pocztówka z ok. 1914 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/95
Fragment Parku Füllnera zimą 
Fragment Parku Füllnera zimą. Grzybek – parasol. Pocztówka z ok. 1912 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/98 

Pawilon Norweski wzniesiono na szerokim kamiennym tarasie. Założono go na planie dwóch przenikających się prostokątów. Cokół mieszczący sutereny, wykonany został z nieobrobionych kamiennych ciosów. Powyżej budynek zbudowano z drewnianych belek układanych równolegle i łączonych przyściennymi drewnianymi słupkami. Zachodnia część budynku była parterowa, a wschodnia była dwukondygnacyjna. Tutaj, w części wschodniej, występującej ku południowi na wysokości pierwszego piętra obiegają odkryte krużganki z drewnianą balustradą oraz w górze półkoliste pseudoarkady wsparte na drewnianych filarach. Wykroje okien pawilonu są bardzo zróżnicowane: prostokątne, kwadratowe i zwieńczone półkoliście. W niektórych oknach były witraże. Wejście główne do budynku znajdujące się w południowo-wschodnim narożniku i poprzedzone jest wysokimi, kamiennymi schodami i kamiennodrewnianą balustradą.

Pawilon Norweski zaraz po zbudowaniu 
Pawilon Norweski zaraz po zbudowaniu. Pocztówka z ok. 1910 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/84 
Ozdobny drogowskaz 
Ozdobny drogowskaz w Parku Füllnera wskazujący kierunek do Kolonii Füllnera. Pocztówka z pocz. XX w., wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/107
Pawilon Norweski  od północy
Pawilon Norweski widziany od północy. Pocztówka z ok. 1915 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/112

Pawilon Norweski został przykryty dwuspadowymi dachami, przenikającymi się, zdobionymi pseudożygaczami z metalową, ażurową balustradą. Elewacja południowa (główna) jest rozczłonkowana. Prześwity balkonów są zamknięte w kształcie połowy koła. Na kalenicy dachu umieszczono ażurową dekorację, a na zwieńczeniu drewniane, stylizowane głowy smoka. Elewacja wschodnia tej dwukondygnacyjnej części pawilonu również jest rozczłonkowana. Część mieszcząca tu klatkę schodową posiada duży otwór okienny w kształcie grzybka.

We wnętrzu obiektu do dzisiaj znajdują się drewniane belkowe stropy, ściany z drewnianych belek, stolarka drzwiowa i okienna.

Pawilon Norweski  od wschodu 
Pawilon Norweski widziany od wschodu. Pocztówka z ok. 1930 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. Mcp/60
Główna sala restauracji  
Główna sala restauracji działającej w Pawilonie Norweskim. Pocztówka z ok. 1910 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/110
Aleja Eugena Füllnera  
Aleja Eugena Füllnera prowadząca do Pawilonu Norweskiego. Pocztówka z ok. 1920 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/90
Aleja Eugena Füllnera z ozdobnymi 
Aleja Eugena Füllnera z ozdobnymi drewnianymi balustradami. Pocztówka z ok. 1920 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/118

Pierwotnie w Pawilonie Norweskim mieściły się: duża restauracja, klub, pokoje gościnne, sala gier i prywatny pokój właściciela.

Rzeźbiona stolarka na zewnątrz budynku nawiązywała do modnych na początku XX wieku wzorów norweskich (ludowych) i w szczególnej mierze nadawała obiektowi charakter typowy dla rustykalizmu w architekturze pocz. XX wieku.

W kamiennym murze podmurówki pawilonu od południa, od strony Alei Eugena Füllnera, umieszczona była tablica z napisem: Ten park z pawilonem został ufundowany przeze mnie w dniu srebrnego wesela Jego Wysokości Cesarza Wilhelma II i jego małżonki Augusty Wiktorii, 27 lutego 1906 roku i dziś tym postanowieniem przekazany. Boże strzeż to dzieło i wszystkich, którzy w nim chętnie przebywają. Cieplice 18.07.1909. Eugen Füllner.

10. Para_cesarska_475x768 Cesarz Wilhelm II i cesarzowa Augusta Wiktoria

Na zachód od pawilonu, w jego pobliżu, ustawiono wysoki metalowy maszt do zawieszenia flag.

Restauracja funkcjonowała tu do lat 50. XX wieku (po wojnie nazywała się „Parkowa”). Pod koniec lat 50. obiekt popadł w ruinę, a miejscowe dzieci nazywały go ”straszydełkiem”. Pawilon Norweski został wpisany do rejestru zabytków dopiero 15 września 1990 roku pod nr 1050/J.

Dzisiaj na posesji pawilonu, który od 1967 roku mieścił Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, w części północnej znajduje się ekspozycja plenerowa uli figuralnych wzorowanych na oryginalnych z Dworka k. Lwówka Śląskiego pt. „Pasieka Karkonoska”. Na wschód od budynku funkcjonuje restauracja, a tuż obok niej czynny jest szalet parkowy.

Drugą strefą wydzielającą się w parku jest jego południowo-zachodnia część zawarta pomiędzy rzeką Wrzosówką, tamą i wałem przeciwpowodziowym i Aleją Okrężną. Osią spacerową tej części jest prosta Aleja „Na Tamę”, która prowadzi na wierzchołek zapory.

Trzecią wydzielającą się strefą w parku jest jego część południowo-centralno-wschodnia, zawarta między Aleją Okrężną (od zachodu, południa i wschodu), Aleją Miłości i Aleją Zakochanych. Naturalnymi granicami tej strefy od południa jest wał przeciwpowodziowy i Maleńki Staw, od wschodu Osiedle domków (dawna Kolonia Füllnera) i parking, od północy Duży Staw, a od zachodu druga strefa parkowa prowadząca na tamę. Przez opisywaną część parku przepływa Strumień Iwonka, łączący Maleńki Staw z Dużym Stawem. Przez ten ciek przerzucone są dwie kładki Kładka Ducha Gór i Kładka Miłości. Cała strefa ma charakter sportowo-rekreacyjny. Znajduje się tutaj boisko sportowe, a także ogród jordanowski dla dzieci.

Aleja Eugena Füllnera 2 
Aleja Eugena Füllnera. W głębi Pawilon Norweski. Pocztówka z ok. 1919 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/59
Aleja Na Tamę 
Aleja "Na Tamę" - droga na Podgórzyn. Pocztówka z ok. 1919 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/62

Park Norweski leży na wysokości 338-346 m n.p.m., jest nieogrodzony. Jest siedliskiem i miejscem rozrodu wielu zwierząt, m.in. kilkudziesięciu gatunków ptaków. Najbardziej widoczne są rude i czarne wiewiórki.

Kiedyś posiadał dodatkowe urządzenia i obiekty małej architektury, które podnosiły jego atrakcyjność. Były to: utwardzone szutrowe nawierzchnie alei i ścieżek, ozdobne płotki i balustrady wykonane z korzeni i gałęzi drzew, ozdobne drewniane i żeliwne ławki, ozdobne lampy, rzeźbione – figuralne drogowskazy (wykonane przez szkołę snycerską w Cieplicach), ozdobne mostki i kładki.

W sezonie ciepłym po stawie można było popływać łódką, a zimą zamarznięty staw służył jako parkowa ślizgawka.

Dzisiejszy układ traktów parkowych tylko w niewielkim stopniu odpowiada temu sprzed 100 lat, mimo wszystko zachowuje niesamowity i charakterystyczny tylko dla tego miejsca nastrój. Szczególnie Aleja Zakochanych i Most Zakochanych cieszą się wielkim uznaniem np. młodożeńców, bowiem są wymarzonym i najodpowiedniejszym miejscem wykonania pamiątkowych fotografii.

Park Füllnera 
Park Füllnera. Po lewej stronie Dąb Hindenburga. Pocztówka z ok. 1940 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/63
Aleja Okrężna
Aleja Okrężna droga do Kolonii Fülnera. Pocztówka z ok. 1925 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/89
Aleja Na Tamę 2
Aleja "Na Tamę" - droga na Podgórzyn - ozdobny drogowskaz. Pocztówka z ok. 1919 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/61 

Park Füllnera 2 

Park Füllnera (dziś Park Norweski). Pawilon Norweski, Pomnik Eugena Füllnera, Most Heinricha Füllnera, Aleja Parkowa. Pocztówka z ok. 1938 roku, wł. Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/64 

Pomnik Eugena Fullnera  
Pomnik Eugena Fullnera (powiększenie z górnej pocztówki).

Jak rosły drzewa przy pawilonie Norweskim

Pawilon Norweski ok. 1910 roku
Pawilon Norweski ok. 1910 roku. Pocztówka, wł. Muzeum Przyrodniczego w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/124
Pawilon Norweski ok. 1911 roku 
Pawilon Norweski ok. 1911 roku. Pocztówka, wł. Muzeum Przyrodniczego w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/93
Pawilon Norweski ok. 1911 roku 2 
Pawilon Norweski ok. 1911 roku. Pocztówka, wł. Muzeum Przyrodniczego w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/58
Pawilon Norweski ok. 1919 roku 

Pawilon Norweski ok. 1919 roku. Pocztówka, wł. Muzeum Przyrodniczego w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/104

Ciekawostki

Park Füllnera zimą 
Park Füllnera zimą w początku stulecia. Pocztówka z ok. 1911 roku, wł. Muzeum Przyrodniczego w Jeleniej Górze, nr inw. MCp/115
Staw w parku Norweskim
Staw w Parku Norweskim w okresie zimowym służył jako ślizgawka dla mieszkańców. Pocztówka z początku XX wieku.
Duży Staw ok. 1948 roku 
Park Norweski. Duży Staw ok. 1948 roku. W głębi nieistniejąca już altana. Fotografia ze zbiorów Muzeum Przyrodniczego w Jeleniej Górze.

 

100-lecie Parku i Pawilonu Norweskiego w Jeleniej Górze – Cieplicach

(tekst Stanisław Firszt, 2009 r.)

Niewiele jest takich miejsc i budowli w Polsce, które byłyby wyjątkowe w skali europejskiej. Należą do nich Pawilon i Park Norweski w Jeleniej Górze – Cieplicach. W dniu 18 lipca 2009 r. minęła rocznica 100-lecia oddania ich do użytku. Jest to z pewnością dobra okazja do przypomnienia okoliczności powstania tej jednej z największych atrakcji Kotliny Jeleniogórskiej.

tablica Fulnera Tablica pamiątkowa ufundowana z okazji 100-lecia parku

Aby lepiej poznać okoliczności założenia Parku Norweskiego musimy choć w części przypomnieć tło tego wydarzenia. Przypomnijmy sobie sytuację geopolityczną Europy w 2 poł. XIX w. W Europie Środkowej nie istniało wiele obecnych państw, nie było Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Austrii, Litwy, Łotwy itd. Dominowały trzy państwa: Cesarstwo Rosyjskie, Monarchia Austrowęgierska i Królestwo Pruskie. Pod wpływem tego ostatniego pozostawały niezależne kraje niemieckie, takie jak Królestwo Saksonii, Królestwo Bawarii czy Królestwo Wirtembergii. Cały Śląsk, jak pamiętamy, od 2 poł. XVIII w. wchodził w skład Królestwa Pruskiego. Państwo to stale rosnące w siłę, wchodziło w konflikty ze swoimi sąsiadami, a także miało ambicje kolonialne.

W 1870 r. wybuchła wojna francusko-pruska. W jej wyniku Francja została pokonana, a zwycięskie Prusy w Wersalu, w dniu 18 stycznia 1871 r., obwołały swego króla Wilhelma I cesarzem zjednoczonych Niemiec. Po jego śmierci i po krótkim trzymiesięcznym panowaniu jego następcy – Fryderyka III, tron cesarski, w 1888 roku, objął Wilhelm II.

Cesarstwo potrzebowało symboli jednoczących wszystkich Niemców, toteż odwoływano się do najstarszej historii germańskiej. Odnaleziono ją na północy, w krajach skandynawskich, szczególnie w Norwegii. Sagi o Wikingach, a szczególnie o ich waleczności, przypadły do gustu odnowicielom Cesarstwa Niemieckiego, którego symbolem stała się waleczna i silna Germania. Nawiązanie do tej tradycji i dawnej świetności wywoływało poczucie dumy i stało się elementem łączącym rozbite wcześniej Niemcy.

Odbiło się to na kulturze tego okresu. Historycy i twórcy zachłystywali się wręcz Północą. Dotyczyło to również władców. Wśród nich szczególne miejsce zajmował cesarz Wilhelm II, który swoje zamiłowanie Norwegią zawdzięczał ojcu Wilhelmowi I. Już w 1890 r. oświadczył, że: z owym ludem, który wykształcił się w ciągłej walce z siłami natury, łączą mnie magiczne więzy. Był wręcz zakochany w przyrodzie i kulturze skandynawskiej. Uwielbiał tam przebywać i często to robił. Podziwiał krajobrazy i architekturę, szczególnie drewnianą, specyficzną tylko dla tego regionu.

W okresie tym w Norwegii wykształciła się narodowo-romantyczna architektura drewniana, wzorowana na starym budownictwie tak ludowym, jak i sakralnym. Architektura ta, zwana stylem norweskim lub stylem smoczym, krystalizowała się pod koniec XIX w. Budowle te, realizowane według tego wzorca, charakteryzowały się: poziomym ułożeniem belek konstrukcyjnych, bejcowanych na ciemny brąz, kamiennym cokołem, ułożeniem poszczególnych części budynków pod kątem prostym względem siebie, zadaszonymi podcieniami, wystającymi poza obrys parteru piętrami, tak jak w typowych norweskich spichlerzach, umieszczeniem na szczytach i zakończeniach dachów drewnianych, stylizowanych łbów smoków lub splątanych ciał smoków.

Nie był to przypadek odosobniony w Europie. Na terenie Polski w owym czasie kształtował się styl zakopiański, inaczej zwany tatrzańskim. Koncepcję takiej architektury narodowej pod koniec XIX w. głosił S. Witkiewicz. Twierdził on, że styl tatrzański był przed wiekami charakterystyczny dla całego kraju, i że architektura tego typu, lub wzorowana na tym typie, powinna odrodzić się jako „styl polski”. Wzorem formy i konstrukcji takich budowli miały być góralskie chaty. Od 1892 r. Witkiewicz zaprojektował w Zakopanem wspaniałe wille: „Koliba” czy „Zofiówka”.

Styl zakopiański, zwany inaczej tatrzańskim, rozpowszechnił się i rozwija do dzisiaj, co widzimy także w naszym karkonoskim krajobrazie. Cały czas powstają nowe budowle, szczególnie w Karpaczu, gdzie mówi się o „stylu karpackim”, a właściwie powinno się mówić o „stylu karpaczańskim”.

Styl norweski, zwany inaczej „stylem smoczym” (ta druga nazwa pochodzi od wspomnianych wyżej elementów smoczych w wystroju), nie rozpowszechnił się i reprezentowany jest dzisiaj raczej przez niewielką ilość obiektów. Poza Norwegią upowszechnił go i popularyzował cesarz Wilhelm II, wspomagany przez żonę Augustę Wiktorię. W 1890 r. zlecił on norweskiemu architektowi Holmowi Hansenowi Munthe (1848-1898), współpracującemu z innym architektem norweskim Henrikiem Nissenem (1848-1915), zbudowanie dworku myśliwskiego i kościoła na terenie ówczesnych Prus Wschodnich w miejscowości Rominten (pol. Rominty, ros. Radużnoje). Obie budowle posiadały wszystkie cechy „stylu smoczego”. Zostały niestety rozebrane po 1945 r., kiedy obszar ten znalazł się w granicach Rosji Sowieckiej (obwód Kaliningradzki).

Munthe wzniósł dla cesarza także halę audiencyjną na brzegu jeziora Jungfernsee w Poczdamie. I ta budowla nie istnieje, bo w 1945 r. nie przetrwała bombardowań sowieckich. Ten sam los spotkał inną konstrukcję w tym stylu między Berlinem a Poczdamem, w której mieściła się stacja marynarska.

W ten sposób poza Norwegią, nie licząc kilku mniejszych i większych budowli, także nawiązujących do „stylu smoczego”, do dzisiaj w czystej formie przetrwał Pawilon Norweski w Jeleniej Górze – Cieplicach. Dotychczas w opracowaniach naukowych dziwnie go pomijano. Rajmund Wolfert, zajmujący się „stylem norweskim”, napisał wręcz, zaskakujące jest, że dotychczas nie zwrócono uwagi na Pawilon Norweski w Cieplicach Śląskich Zdrój, który jest kopią jednego z najsłynniejszych dzieł Hansena Muntha. Jego pierwowzorem jest restauracja Frognerseteren w Oslo na stoku góry, zbudowana w 1891 r., skąd roztacza się wspaniały widok na Oslofiord. Dzisiaj budynek ten zatracił niestety wiele z pierwotnego wyglądu, bo był wielokrotnie przebudowywany i rozbudowywany.

Pawilon Norweski w Jeleniej Górze, choć również przechodził remonty i przebudowy, zachował mimo wszystko wszystkie pierwotne cechy i jest wspaniałym przykładem klasycznego „stylu smoczego”, ostatnim takim obiektem zbudowanym w okresie kształtowania się tego ciekawego stylu w architekturze.

Wzniesiono go nie, tak jak inne wyżej opisane budowle, za przyczyną woli cesarza, choć jego powstanie silnie wiąże się z tym władcą. Jego fundatorem był cieplicki fabrykant Eugen Füllner (1853-1925), właściciel fabryki maszyn papierniczych. W swoich wędrówkach po Norwegii zafascynował się, co było wówczas modne i na czasie, ze względu na zainteresowania cesarza, przyrodą i kulturą tego kraju. Będąc w Oslo miał okazję podziwiać wspomnianą już restaurację Frognerseteren.

Kiedy powrócił do Kotliny Jeleniogórskiej, zakupił obok swojej fabryki, 18 ha nieużytków z zamiarem wybudowania osiedla dla swoich pracowników i założenia parku. Z tego 3 ha przeznaczył pod osiedle, a pozostałą powierzchnię na park. Dnia 27 lutego 1906 r. Füllner ogłosił publicznie, że z okazji srebrnych godów pary cesarskiej zamierza założyć park i zbudować pawilon w stylu norweskim. Projektantem założenia zielonego został Fritz Hanisch z Wrocławia, wyłoniony do tego zadania w drodze konkursu. Prace w terenie rozpoczęto jesienią 1906 r. Założono dwa stawy, wytyczono ścieżki o łącznej długości ok. 10 km, sprowadzono i posadzono rośliny (drzewa i krzewy ozdobne), wysiano trawę. Wzdłuż alei ustawiono ławki, a na rozdrożach ozdobne, rzeźbione drogowskazy. Nad większym stawem ustawiono otwarte altany. W okresie późniejszym wzniesiono muszlę koncertową i zbudowano kamienny most nad rowem łączącym mniejszy i większy staw. Ścieżki wysypano grysem, a niektóre z nich zaopatrzono w ozdobne płotki na poboczach.

Jednak najciekawszym obiektem w północnej części parku, tuż nad Wrzosówką, który ufundował Füllner, był drewniany budynek restauracji. Ze względu na fascynacje właściciela fabryki, mógł to być tylko obiekt w stylu norweskim, inaczej mówiąc w stylu smoczym. Zaprojektował go norweski architekt Einar Smith (1863-1930), wzorując się na wspomnianej tu już restauracji Frognerseteren, którą zaprojektował sam Hansen Munth.

Pawilon zwany Nordisches Haus, Nordisches Blockhaus, Norwegische Blockhaus, wznoszono w latach 1906-1909 przy zastosowaniu miejscowych surowców, tj. granitu karkonoskiego i drewna świerkowego. Budowali go miejscowi, ciepliccy rzemieślnicy. Fundament stawiała firma Karla Ansorge,
a sam drewniany budynek firma jego brata Paula.

Wyposażenie wnętrz i wszelkie ozdoby w drewnie wykonała Szkoła Snycerska w Cieplicach. Założono ją dzięki inicjatywie Prezesa Towarzystwa Karkonoskiego (Riesengebirgs Verein) Hugo Saydela i dnia 7 listopada 1902 r. uroczyście otwarto. Same prace, w tym stylizowane głowy smoków, wykonali uczniowie pod kierunkiem kierownika szkoły, rzeźbiarza Kiesera.

W dniu 18 lipca 1909 r., przy udziale wielu znakomitości ze Śląska, Jeleniej Góry i Cieplic, park i pawilon zostały przekazane do użytku. Z tej okazji Eugen Füllner na podmurówce tarasu pawilonu, umieścił tablicę pamiątkową o treści: Ten park z pawilonem zostały ufundowane przeze mnie w dniu srebrnego wesela Jego Wysokości Cesarza Wilhelma II i jego małżonki Augusty Wiktorii, 27 lutego 1906 roku i dziś przekazane do użytku. Boże strzeż to dzieło i wszystkich, którzy w nim chętnie przebywają. Cieplice 18.07.1909 roku, Eugen Füllner.

W pierwszych latach park nazywano Parkiem Füllnera, ale z czasem przylgnęła do niego nazwa Park Norweski od znajdującego się tutaj pawilonu – lubianej i atrakcyjnej restauracji.

W latach 1915-1945 w parku prowadzono dodatkowe prace ogrodnicze oraz ustawiono dwa pomniki. Jeden z nich był to dąb z postawionym obok głazem, otoczony ozdobnym łańcuchem, poświęcony Hindenburgowi, a posadzony w styczniu 1915 roku. Drugim był pionowo stojący kamień w formie płyty z wyrzeźbioną twarzą Eugena Füllnera, założyciela parku, ustawiony prawdopodobnie po 1925 roku.

W pierwszych latach powojennych wiele obiektów parkowych, które wiązały się z kulturą niemiecką, zostały po prostu usunięte (drogowskazy, pomniki). W Pawilonie Norweskim funkcjonowała restauracja „Parkowa”, a nad dużym stawem stały drewniane szopy. Po stawie pływały łódki, rowery wodne i kajaki (aż do lat 80-tych XX w.).

W latach 1965-1967 znacznie przebudowano Pawilon, przystosowując go do celów muzealnych. Do tak przygotowanego obiektu przeniesiono, z Długiego Domu w Cieplicach, resztki dawnych zbiorów Schaffgotschów, jako Muzeum Przyrodnicze w Cieplicach (od włączenia Cieplic do Jeleniej Góry w 1976 r. – Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze). Otwarto je w 1967 r. i funkcjonuje tutaj do dzisiaj.

W dniu 10 lipca 1979 r. Park Norweski wpisano do rejestru zabytków pod nr 599/J, natomiast 15 września 1990 r. uczyniono to z Pawilonem Norweskim, nadając mu nr 1050/J. Od tego czasu całe założenie objęte zostało ochroną konserwatorską.

Zbliżająca się rocznica 100-lecia Parku i Pawilonu Norweskiego, zainspirowała Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze do zorganizowania obchodów tej uroczystości. Całe przedsięwzięcie zostało wsparte przez Prezydenta Miasta Jeleniej Góry Pana Marka Obrębalskiego, Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej we Wrocławiu i PMPoland S.A.

Dzięki dotacjom finansowym udało się zrealizować cieplickie święto, choć pogoda pokrzyżowała nieco rozmach przedsięwzięcia z uwagi na padający deszcz. Przygotowano specjalną wystawę czasową, pt. „100-lecie Parku i Pawilonu Norweskiego”. Do tej ekspozycji muzeum przygotowywało się prawie cały rok, zakupując, m.in. zestaw kilkudziesięciu pocztówek od 1910 do 1945 r. Wydrukowano dwa wydawnictwa, których promocja odbyła się zaraz po otwarciu ekspozycji. Na posesji muzeum zorganizowano widowisko plenerowe pn. „Jak wyglądało życie Wikingów, kiedy żeglowały długie łodzie”. Trwałym elementem upamiętniającym rocznicę stało się odsłonięcie tablicy pamiątkowej poświeconej Eugenowi Füllnerowi, założycielowi parku, w miejscu, gdzie w 1909 r. umieścił on swoją tablicę. Umieszczono na niej napis w językach polskim i niemieckim, o treści: Eugenowi Füllnerowi fundatorowi Parku i Pawilonu w stulecie otwarcia.

Park i Pawilon Norweski są jednymi z największych atrakcji, nie tylko Jeleniej Góry, ale i całej Kotliny Jeleniogórskiej. Służą następnym pokoleniom mieszkańców naszego regionu, kuracjuszom i licznie przybywającym tu turystom. Chciałoby się na koniec zacytować słowa Eugena Füllnera, wypowiedziane podczas otwarcia parku i pawilonu, a wykute na tablicy kamiennej, która niestety już nie istnieje: Boże strzeż to dzieło i wszystkich, którzy w nim chętnie przebywają.

Mapa Parku Norweskiego

 

Rewitalizacja Parku Norweskiego 2012-2013

Oczyszczanie Dużego Stawu i Małego Stawu oraz cieku wodnego Iwonka.

DSCN3305 DSCN3315 DSCN3385 DSCN3430 DSCN3640

DSCN3704 DSCN3764 DSCN3784 DSCN3817 DSCN3835

 

lipiec-sierpień 2013r.

Park Norweski 1Park Norweski  2 Park Norweski  3 Park Norweski  4 Park Norweski  5

Park Norweski  6 Park Norweski  7 Park Norweski  8 Park Norweski  9 Park Norweski  10

Park Norweski  11 Park Norweski  12 Park Norweski  13 Park Norweski  14 Park Norweski  15

Stats counter, realtime web analytics, heatmap creator