Get Adobe Flash player

Nowa Siedziba od 2013 r.

Historia klasztoru do 1945 roku i po 1945 roku

Historia klasztoru do 1945
(tekst: Stanisław Firszt)
 
Legendy mówią, że początki Cieplic wiążą się z odkryciem tu ciepłych źródeł. Zdarzenie to łączy się m.in. z książętami piastowskimi: Bolesławem Śmiałym, Bolesławem Krzywoustym, a także z Bolesławem Kędzierzawym. Najczęściej wymienia się jednak księcia Bolesława Wysokiego, który to będąc w tych okolicach na polowaniu ok. 1175 roku przypadkowo odkrył lecznicze właściwości miejscowego zdroju.
Bolesław Wysoki

Władca ten, syn Władysława Wygnańca księcia – seniora Polski, wychowany na wzorcach zachodnioeuropejskich, doceniał wielką rolę zakonów w procesie zagospodarowywania dotychczas mało wykorzystywanych gospodarczo obszarów. To on sprowadził cystersów na Śląsk i osadził ich w Lubiążu.

  

Dzieło to kontynuowali z sukcesem jego potomkowie, książęta śląscy Henryk I Brodaty i Henryk II Pobożny, zakładając nowe klasztory i sprowadzając licznych osadników na Śląsk. Procesu tego nie zatrzymał nawet najazd mongolski w 1241 roku i śmierć księcia pod Legnicą. Prawnuk Bolesława Wysokiego, książę Bolesław II Rogatka, zwany Łysym, po objęciu księstwa legnickiego sprowadził następnych osadników i zakładał nowe klasztory. To on w 1261 roku sprowadził w rejon Cieplic augustianów. Założyli oni klasztor Clarus Fons, który był prepozyturą klasztoru Najświętszej Panny Marii na Piasku we Wrocławiu. Fundacja klasztoru miała być realizacją testamentu zmarłej żony księcia.

Czy ciepłe źródła miały wpływ na sprowadzenie właśnie tutaj zakonników, trudno jest jednoznacznie stwierdzić, chociaż sama nazwa miejsca Clarus Fons może na to wskazywać. Najprawdopodobniej zadecydowało o tym wiele względów, m.in.: gospodarcze, polityczne, dewocyjne i administracyjne. Klasztor bowiem zawsze budował wokół siebie całe otoczenie społeczne i organizował życie na danym mu obszarze.

Clarus Fons uposażono zaledwie w jedną, nowo lokowaną wieś Horoldestorf (dzisiaj Malinnik – część Cieplic) wraz z 50 łanami ziemi, dochodami i powinnościami oraz dwa tereny po 100 łanów, przeznaczone pod zagospodarowanie i osadnictwo. Zakonnicy otrzymali przywilej założenia dwóch wsi, karczmy, jatki, warsztatu szewskiego i kuźnicy. Aby móc się zagospodarować, zostali zwolnieni z podatków na 20 lat.

Augustianie w Cieplicach gospodarowali kilka lub kilkanaście lat. Jedna wieś i górski, trudny do zagospodarowania teren nie przynosiły im większych zysków. Dlatego też klasztor był słaby pod względem ekonomicznym i nie imponował zapewne rozmachem. Prawdopodobnie, budowle były drewniane i niewielkie. Zakonnicy nie otrzymali też większego wsparcia od księcia ani od możnych rodów rycerskich, które dopiero zaczynały tworzyć swoje majątki na tym obszarze. Z efektów jakie osiągnęli nie był zadowolony także książę Bernard Lwówecki, który ok. 1280 roku rozpoczął władanie w wydzielonym księstwie lwóweckim, w którego skład weszły także tereny Kotliny Jeleniogórskiej. Być może z inicjatywy księcia w 1281 roku augustianów zastąpili joannici (też stosowali regułę augustiańską), sprowadzeni tutaj ze Strzegomia. Bernard Lwówecki nadał im osady Cieplice i Malinnik a także inne, nie wymienione z nazwy, oraz 250 łanów ziemi (z łąkami, wodami, łowiskami, terenami myśliwskimi). Joannici jeszcze tego samego roku dokupili dodatkowo 100 łanów ziemi do zagospodarowania.

Nowi gospodarze Cieplic zaczęli budować solidniejsze obiekty w klasztorze, w pobliżu ciepłych źródeł. W skład tego zespołu wchodziły prawdopodobnie: zabudowania klasztoru, kaplica i szpital dla chorych, korzystających z miejscowej leczniczej wody – niestety nic nie wiadomo o wyglądzie ówczesnych Cieplic i klasztoru, bowiem nie odkryto dotychczas żadnych reliktów z tego okresu. Być może do budowy używano drewna i kamieni, których w okolicy było pod dostatkiem. Obiekty drewniane z całą pewnością przeważały. Jakieś budynki murowane mogły powstać w XIV wieku w samym klasztorze (być może kaplica) i w dobrach rycerza Gotsche Schofa (wieża mieszkalna), który stał się właścicielem Cieplic.

Na początku XV wieku joannici opuścili cieplicki klasztor, a ich miejsce zajęli cystersi z Krzeszowa. O fundacji nowego klasztoru mówi dokument z 1403 roku. Kulisy zamiany joannitów na cystersów są dość niejasne. Faktem jest, że Gotsche II interesował się fundacją, bo m.in. po zakupieniu w 1404 r. Wojcieszyc oddał je natychmiast cystersom z Cieplic. 

Gotsche II SchoffGotsche II Schof         Wappen Abtei Grüssau 2 340x413  Herb opactwa w Krzeszowie

Niestety nie wiemy jak wyglądały w XV wieku zabudowania klasztoru. Brak jest bowiem tak ikonografii jak i dokumentów z tego okresu, które mogłyby rzucić światło na ten temat. Nie prowadzono też jak dotychczas badań archeologicznych i architektonicznych, które choć w części mogłyby wyjaśnić tą sprawę. Prawdopodobnie to właśnie cystersi rozpoczęli wznoszenie bardziej solidnych obiektów murowanych, które wchodziły w skład zespołu klasztornego.

Cysters -mlh 2749 475x768 Cysters

Pierwsza wzmianka dotycząca zabudowy klasztoru pochodzi dopiero z 1537 roku, kiedy to opat krzeszowski zezwolił na budowę przy źródłach leczniczych domu noclegowego (być może chodziło o tzw. Długi Dom). W XVI wieku w klasztorze przeważała jednak zabudowa drewniana. Świadczyć o tym mogą liczne wówczas pożary (w latach 1547, 1582, 1586). Zmusiło to opata i zakonników do wzniesienia klasztoru murowanego. Prace rozpoczęto w 1587 i ukończono w 1616 roku. Niestety niewiadomo jak zespół ten wówczas wyglądał (wspomina się tylko, że klasztor zbudowano na rzucie czworobocznym).

W 1671 roku wielki pożar zniszczył prawie cały konwent. Odbudowę z inicjatywy opata Bernarda Rosy rozpoczęto w latach 80. XVII wieku (klasztor, kościół, Długi Dom) i trwała ona do końca wieku.

Jak wyglądała zabudowa zespołu klasztornego po odbudowie, ilustrują kolejne grafiki z XVIII wieku. Zespół składał się wówczas z otoczonego murem klasztoru z wirydarzem pośrodku, wydzielonymi ogrodami warzywnymi i kwiatowymi, od wschodu do budynku klasztoru przylegała kaplica, łącząca go z kościołem pw. św. Jana Chrzciciela. Wokół kościoła funkcjonował cmentarz, otoczony murem, na teren którego od wschodu wchodziło się przez bramę – dzwonnicę. Od tych zabudowań odsunięty był nieco tzw. Długi Dom. Za nim rozciągał się dziedziniec klasztorny. Tu od północy znajdowały się oficyny gospodarcze i tzw. Biały Dom. Między Białym a Długim Domem znajdował się tzw. Czerwony Dom (jego nazwa wzięła się od Czerwonego Mostu, który był w pobliżu).

Herb J.A. Schaffgotscha                                  Herb Schaffgotschów                
Herb hrabiego Johanna Antona Schaffgotscha         Herb Schaffgotschów

W 1711 roku wybuchł pożar który zniszczył doszczętnie kościół i kaplicę – łącznik. Świątynię odbudowano w latach 1712-1714, wg projektu C. Jentscha. Jej o wiele większa bryła wchłonęła wcześniej istniejącą kaplicę.

Klasztor przed pożaremWygląd klasztoru przed pożarem.    

Klasztor po przebudowieKlasztor po odbudowie.

W XVIII wieku wzniesiono też portal ogrodowy z wyobrażeniem Adoracji Najświętszego Sakramentu. W 1798 roku gruntownie wyremontowano kościół. W 1801 roku pierwszy raz wspomniano o szkole parafialnej, której dobudowano kondygnację. Do 1810 roku, czyli do chwili sekularyzacji majątku zakonu, nie wprowadzono istotnych zmian w zabudowie zespołu klasztornego.

Po sekularyzacji i odejściu cystersów cały ich majątek został podzielony. Klasztor rozparcelowano następująco: południowe skrzydło zachodnie i wschodnie, kościół, a także szkoła, cmentarz i ogrody klasztorne przeszły na własność cieplickiej parafii katolickiej. Część północna klasztoru oraz części zachodnia i wschodnia, a także Długi Dom, Biały i Czerwony Dom oraz inne budynki gospodarcze przeszły na własność Schaffgotschów. W ręce tego rodu trafiła też bogata i cenna biblioteka klasztorna.

Bez nazwy 3 615x768Alegoryczne przedstawienie herbu Schaffgotschów z 1721 roku

W 1812 roku Schaffgotschowie przeprowadzili gruntowny remont Długiego Domu, a w 1822 roku wieży dzwonnicy. W 1840 roku pożar objął drewniany dach klasztoru, który do tego czasu był kryty gontem. Po odbudowie obiekt ten otrzymał pokrycie dachówką ceramiczną.
Około 1830 roku w Białym Domu znajdowała się siedziba lekarza zdrojowego, później, w latach 80. XIX wieku była tam Łaźnia, a od 1905 roku znajdowały się w nim m.in. hrabiowskie biura.

W 1858 roku na terenie dziedzińca klasztornego, w sąsiedztwie Białego Domu, wzniesiono obudowę źródła Ludwika. Po jej lewej (zachodniej) stronie adaptowano stojącą tu oficynę do celów zabiegowych.

W 1 poł. XIX wieku Schaffgotschowie na pierwszym piętrze budynku klasztornego urządzili bibliotekę, w której przechowywali książki i dokumenty, a także różnego rodzaju osobliwości (modele, rzeźby, obrazy, stroje itp.) oraz broń. W 1847 roku Bibliotekę tą odwiedził Wincenty Pol.

Tablica z wizyty Wincetego Pola

Tablica pamiątkowa poświęcona wizycie Wincentego Pola w Bibliotece Majorackiej Schaffgotschów

Rozrastające się o egzemplarze etnograficze i przyrodnicze, pozyskiwane coraz częściej w formie zakupów zbiory, spowodowały konieczność przystosowania dla nich dodatkowych powierzchni magazynowo-ekspozycyjnych. W tym celu wygospodarowano dwa piętra w Długim Domu.
Od 1920 roku Schaffgotschowie utworzyli muzeum w Cieplicach, udostępniając swoje zbiory wszystkim, którzy chcieli je obejrzeć. Ogromny, jeden z największych zbiorów muzealnych na Śląsku, dotrwał do 1945 roku.

Nie wszystkie obiekty i budynki należące wówczas do Schaffgotschów były w należytym stanie technicznym. Część z nich wymagała modernizacji i remontów.

W 1944 r. konserwator dolnośląski Günther Grundmann (związany rodzinnie z Cieplicami), zdeponował m.in. w cieplickim Katolickim Urzędzie Parafialnym i Bibliotece Schaffgotschów część bogatych zbiorów Archiwum Państwowego we Wrocławiu. W Cieplicach Niemcy zabezpieczyli też zabytki zrabowane w Polsce, m.in. skarbiec Katedry na Wawelu, Katedry Warszawskiej, dzieła sztuki z Wilanowa, Łazienek, Muzeum Narodowego w Krakowie i z Muzeum Czartoryskich.

Plan zespołu pocysterskiego Plan Zespołu pocysterskiego

ZESPÓŁ POCYSTERSKI

(WIKIMEDIA COMMONS) http:ZESP%C3%93%C5%81_POCYSTERSKI_W_CIEPLICACH.adrrdga30.jpg            

Zespół poklasztorny po 1945 r.

W 1 poł. maja 1945 roku wojska sowieckie zajęły Cieplice. Rozpoczął się typowy wówczas szaber. W ratowaniu dzieł sztuki, w tym polskich skarbów, zapisał się złotymi zgłoskami Pawelski, późniejszy wiceburmistrz Cieplic, który przewoził je potajemnie nocą do biblioteki i dawnego Muzeum Schaffgotschów (tak się bowiem złożyło, że oprócz pałacu, wszystkie obiekty zajmowane niegdyś przez Schaffgotschów przejęło Uzdrowisko Cieplice). W czerwcu tegoż roku część polskich zabytków została wydana władzom Cieplic przez sowieckiego komendanta wojennego Rudniewa. W sierpniu Witold Kieszkowski z Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków z Warszawy przejął arcydzieła sztuki polskiej, o których była mowa wyżej.

Zbiorami poniemieckimi, gromadzonymi, m.in. przez Schaffgotschów bardzo interesował się Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, który chciał przejąć przede wszystkim bibliotekę (80.000 woluminów).

Od wywiezienia z Cieplic biblioteki i bogatych zbiorów muzealnych uchroniła je zdecydowana postawa dyrektora Zakładu Zdrojowego dra Ligasa przy wsparciu starosty powiatowego Wojciecha Tabaki.

Zbiory zabezpieczono w klasztorze i w Długim Domu, a bibliotekę uporządkowano i otwarto 8 czerwca 1947 roku, jako Stację Naukową i Bibliotekę im. J. S. Bandtkiego.

DSC06362 800x280 Szyld Biblioteki z lat 1947-1948 (własność Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze)

Po upaństwowieniu Uzdrowiska (1948), zlikwidowano bibliotekę i podzielono ją pomiędzy Warszawę i Wrocław, tam trafiła też część zbiorów muzealnych. Po upaństwowieniu zbiorów w 1950 roku utworzono Muzeum w Cieplicach, które zajmowało już tylko dwa piętra Długiego Domu. Wiele najcenniejszych eksponatów wywieziono stąd w 1952 roku do Warszawy, Krakowa, Poznania i Wrocławia. Po remoncie i wywiezieniu muzealiów historycznych i etnograficznych, muzeum nabrało charakteru przyrodniczego z przewagą ornitologii.

Cieplice Widok z lotu ptaka 564x800 Widok zespołu poklasztornego z lotu ptaka, lata 60.XX w.

Część klasztoru, kościół pw. św. Jana Chrzciciela i Dom Parafialny zajmowała parafia katolicka w Cieplicach Śląskich Zdroju. I ją przejęli pijarzy.

Część klasztoru, należącą niegdyś do Schaffgotschów, przeszła pod zarząd Uzdrowiska Cieplice. W Długim Domu (który był własnością Uzdrowiska) mieściło się nadal muzeum, które podlegało Muzeum Śląskiemu we Wrocławiu (dziś Muzeum Narodowe we Wrocławiu), co wywoływało konflikty między Uzdrowiskiem a Muzeum. Ostatecznie Muzeum Przyrodnicze (taką w końcu otrzymało nazwę) przeniesiono do Pawilonu Norweskiego w Parku Norweskim (1967).

Zespół klasztorny użytkowany był przez różne instytucje. I tak część południową, fragment zachodniej i wschodniej budynku klasztornego zajmował (i zajmuje do dzisiaj) Zakon Pijarów (ul. Cieplicka 9, 11), który prowadzi parafię katolicką w Cieplicach. W budynku dawnej szkoły znajdują się Kancelaria Parafialna i Świetlica dla Dzieci pw. św. Józefa Kalasancjusza oraz Parafialny Zespół Caritas „Cor Cordi”. Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Jeleniej Górze – Cieplicach należy do Parafii Katolickiej, do której należy też wieża – brama z dzwonnicą.

Do Uzdrowiska należały: tzw. Długi Dom, w którym mieściły się różne biura (Zarząd Uzdrowiska Cieplice Spółki z o.o., NSZZ „Solidarność” przy P.P. Uzdrowisko Cieplice, Pracownia Protetyki Stomatologicznej, Gabinet Osteoporozy i Gabinet Densytometryczny) – obecnie w generalnym remoncie (2014 r.), Źródło Wody Termalnej Nr 1 „Marysieńka” i część północna z fragmentami wschodniej i zachodniej budynku klasztoru (tu znajdowała się Pralnia Uzdrowiska, magazyny i warsztaty). W Białym Domu znajdowały się mieszkania prywatne. Czerwony Dom należy do prywatnego właściciela (trwa remont), a dawne oficyny gospodarcze zajmuje Firma Budowlana BUDOM.

Cały pocysterski zespół poklasztorny wymagał wielu zabiegów koserwatorskich. W najlepszym stanie były w owym czasie: część klasztoru zajmowana przez Zakon Pijarów, Kościół, Dom Parafialny i Długi Dom.

Zakony. Dawni i obecni użytkownicy klasztoru

Augustianie

Augustianie
Wspólnota eremicka, żyjąca wg reguły świętego Augustyna z Hippony. Znane współcześnie Zgromadzenie Zakonu Świętego Augustyna powstało 1 marca 1256 roku, po zjednoczeniu wspólnot eremickich żyjących wg reguły augustiańskiej. Zakon zaliczany jest do zakonów żebrzących, a jego hasłem jest: Amor meus pondus meum (Miłość moja ciężarem moim). Strój: czarny habit przepasany skórzanym paskiem.
 
Joannici
Joanici
Zgromadzenie, Wspólnota Świętego Jana. Zakon powstał podczas pierwszej krucjaty przed zdobyciem Jerozolimy w 1099 roku, a za zadanie stawiał sobie prowadzenie hospicjum i szpitala dla wiernych i pielgrzymów do Ziemi Świętej. Reguła zgromadzenia oparta została na regule augustiańskiej. Bulla papieska z 15 lutego 1113 roku potwierdziła rolę zakonu jako obrońcy wiary niosącego pomoc ubogim i obrońcy Królestwa Jerozolimskiego. Po wyparciu chrześcijaństwa z Ziemi Świętej w 1309 r. joanici przenieśli się na Rodos. Od 1310 roku nazywali się Kawalerami Rodyjskimi. W 1530 roku zostali stamtąd wyparci i przenieśli się na Maltę. Od tego czasu zwani są Kawalerami Maltańskimi. Z Malty w 1798 roku usunął ich Napoleon Bonaparte. Zakon na początku XIX wieku został uratowany od całkowitego upadku przez carów rosyjskich (car mianował się wielkim mistrzem). Od 1834 roku siedzibą Zakonu jest Rzym. Hasłem zakonu jest: Tutio fidei et obsequium pauperum (Obrona wiary i służba ubogim). Strój (ustalony w 1259 roku) to czarny habit, na nim biały łaciński krzyż.
 

Cystersi

Herb Cystersów Cystersi
Zakon wywodzący się od benedyktynów, żyjący zgodnie z ich regułą. Został założony w 1098 roku przez Roberta Molesme, pierwszego opata w Citeaux (Francja). Nazwa Zakonu wywodzi się od tego właśnie miejsca (po łac. Cistertium). Reguła zakonu zakłada prostotę i ubóstwo. Mnisi osiedlali się przeważnie na pustkowiach, w lasach lub bagnistych dolinach, w miejscach oddalonych od osad. Dlatego też musieli być samowystarczalni. Zajmowali się karczowaniem lasów, uprawą roli, hodowlą bydła i karpi. Początkowo budowali bardzo skromne i surowe w formie kościoły. Później stali się mecenasami kultury i sztuki. Hasłem zakonu jest: Cistercium mater nosta (Citeaux moją Matką). Strój: biały habit z czarnym szkaplerzem, przepasanym płóciennym pasem.

Pismo od zakonu cystersówPismo od Zakonu Cystersów w Polsce

 

Pijarzy

Symbol Zakonu Pijarów
Zakon Pijarów

Zakon Kleryków Regularnych Ubogich Matki Bożej Szkół Pobożnych czyli Zakon Szkół Pobożnych. Ustanowiony został 18 listopada 1621 roku przez papieża Grzegorza XV. Regułę Zakonu ustalono w 1622 roku. Nazwa „pijarzy” wywodzi się od łacińskiego „piae” („pius”), co oznacza „pobożny”. Pijarzy prowadzą działalność oświatową i wychowawczą (różne formy), a także naukową, edytorską i wydawniczą. Ślubują czystość, ubóstwo i posłuszeństwo i według tego posłuszeństwa szczególną troską otaczają wychowanie dzieci i młodzieży. Hasłem Zakonu jest: Pietas et Litterae (Pobożność i nauka). Strój: szaty w kroju sutanny, czarne przepasane pasem wiązanym na lewej stronie.

List od o. Józefa Matrasa

 

Szlak Cystersów

Logo Szlaku Cystersów Logo Szlaku Cystersów

Jedno ze wspólnych, wielowiekowych bogactw dziedzictwa duchowego i kulturowego dla całej Europy pozostawił Zakon Cysterski. Z okazji 900-lecia powstania Zakonu Cystersów Rada Europy w 1990 r. podjęła decyzję o utworzeniu szlaku turystycznego „drogami cystersów”, w ramach programu „europejskich dróg kulturalnych”.

Jedno z odgałęzień tego szlaku biegnie od Portugalii przez Francję i Niemcy do Polski. Ideą główną powstania szlaku było łączenie narodów i krajów europejskich w kultywowaniu i pogłębianiu wiedzy o wspólnych korzeniach naszej tożsamości kulturowej. Uroczyste powołanie Szlaku Cysterskiego w Polsce, odbyło się we wrześniu 1990 roku, w opactwie cystersów w Krakowie–Mogile. Zapoczątkowały go pętle małopolskie z ośrodkami w Sulejowie, Koprzywnicy, Mogile i Szczyrzycu; pętla śląska z ośrodkami w Rudach, Krzeszowie, Henrykowie, Kamieńcu Ząbkowickim, Lubiążu i Trzebnicy; pętla wielkopolska z ośrodkami w Paradyżu, Zemsku – Bledzewie, Łeknie – Wągrowcu, Wieluniu – Przemęcie, Owińsku i Ołoboku oraz pętla pomorsko-kujawska z ośrodkami w Bierzwniku, Kołbaczu, Mironicach, Bukowie Morskim, Oliwie, Pelplinie i Byszewie – Koronowie.

W 1993 roku Fundacja Kultury wytyczyła szlak i opracowała logo Szlaku Cysterskiego w Polsce. W latach 1993-2003 lokalne gminy cysterskie, stowarzyszenia i władze lokalne promowały Szlak Cysterski poprzez organizację jarmarków, festynów, koncertów, wystaw itp. W 1998 roku, odbyły się ogólnopolskie obchody 900-lecia Zakonu Cystersów w Europie.

W 2003 roku powołano Radę Koordynacyjną Szlaku Cysterskiego w Polsce przy Prezesie Polskiej Kongregacji Cystersów. Członkiem Rady zostali m.in. prof. dr hab. Ewa Łużyniecka z Politechniki Wrocławskiej, a także Dariusz Stoces z Fundacji Lubiąż i Stanisław Szmajdziński, wójt gminy Kamienna Góra.

W 2005 roku w Bierzwniku odbyło się Ogólnopolskie Forum Gmin Cysterskich oraz Właścicieli Obiektów Cysterskich i Pocysterskich, a także w tym samym roku zebranie Rady w Krzeszowie. Zebrania Rady odbywają się regularnie. Ostatnie posiedzenie odbyło się w 2008 roku w Pelplinie.

Obiektem pocysterskim jest też klasztor w Cieplicach.

Pismo od Ewy ŁużynieckiejPismo od Rady Koordynacyjnej Szlaku Cysterskiego w Polsce

 

Stats counter, realtime web analytics, heatmap creator

Banerpoziom Kalendarzgóra

 

Baner poziom Kalendarzdół

Jesli znasz już naszą politykę prywatności i stosowania plików cookies w przeciwnym wypadku przeczytaj.