Get Adobe Flash player

Nowa Siedziba od 2013 r.

MALOWIDŁA FRESKOWE W BUDYNKU DAWNEGO PROBOSTWA CYSTERSÓW W JELENIEJ GÓRZE – CIEPLICACH ZDROJU

(tekst Andrzej Kozieł)

                                                                
                                 Herb prepozytury cieplickiej

Herb prepozytury cieplickiej klasztoru cysterskiego w Krzeszowie (jedno z malowideł ściennych w skrzydle wschodnim budynku poklasztornego w Cieplicach)

W latach 2011–2012 w pomieszczeniach budynku dawnego probostwa krzeszowskich Cystersów w Cieplicach Śląskich odsłonięte zostały kompleksowe dekoracje freskowe, które powstały w końcu XVII wieku. Cieplickie malowidła najprawdopodobniej już w 1812 roku, po sekularyzacji dawnej prepozytury krzeszowskich Cystersów (w 1810 roku), zostały całkowicie zamalowane farbą klejową i pokryte cienką warstwą tynku. Późniejsi dziewiętnasto- i dwudziestowieczni autorzy, piszący o tym obiekcie, nie mieli świadomości istnienia ukrytej dekoracji freskowej. Co prawda, przed 1930 rokiem Günther Grundmann, ówczesny dolnośląski konserwator zabytków, po odbiciu fragmentu tynku odkrył malowidło freskowe na ścianie działowej w jednym z pomieszczeń parteru w skrzydle wschodnim (malowidło to wraz z chronostychem było od tego czasu widoczne). Błędnie jednak odczytał chronostych i uznał, że zainicjowana przez opata klasztoru Cystersów w Krzeszowie, Bernharda Rosę, barokowa przebudowa cieplickiego probostwa Cystersów po pożarze w 1671 roku, w tym także i wykonanie malowideł freskowych, miały miejsce w latach 1679–1684. Fragmenty malowideł freskowych były też widoczne w sali na piętrze w północno-wschodnim narożniku, gdzie odpadał tynk ściany północnej, niszczonej parą uchodzącą z nieszczelnych przewodów wentylacyjnych pralni Uzdrowiska, która funkcjonowała na parterze do początku 2010 roku.

Na początku 2011 roku, kiedy to rozpoczęły się prace budowlane mające na celu adaptację części budynku dawnego probostwa Cystersów w Cieplicach na siedzibę Muzeum Przyrodniczego, spod warstwy tynku odsłonięte zostały inne duże fragmenty dekoracji freskowej. Wówczas to zlecono Agnieszce Witkowskiej z Wrocławia wykonanie rozpoznawczych badań stratygraficznych. Ich wyniki nie pozostawiały wątpliwości, iż pod tynkami w wielu pomieszczeniach dawnego probostwa kryją się barokowe freski i to nie tylko o monochromatycznym lub ornamentalnym charakterze, lecz także ukazujące rozbudowane sceny figuralne. Podjęcie badań stylistycznych i ikonograficznych fresków, które przeprowadził prof. dr hab. Andrzej Kozieł z Uniwersytetu Wrocławskiego, stało się jednak możliwe dopiero po ich pełnym odsłonięciu spod warstwy tynku oraz poddaniu kompleksowej konserwacji, co wykonała krakowska firma Ars Longa.

Jak się okazało, dekorację freskową w budynku dawnego probostwa Cystersów w Cieplicach, tworzą nie mniej niż 83 figuralne i heraldyczne przedstawienia. Malowidła te znajdują się na parterze: w korytarzu, sali w północno-zachodnim narożniku, niewielkiej sali w skrzydle północnym i sali w północno-wschodnim narożniku oraz na piętrze: w sali w północno-zachodnim narożniku, tzw. sali z balustradą w skrzydle północnym oraz sali w północno-wschodnim narożniku.

Przedstawienia figuralne zostały w większości namalowane na ścianach powyżej wysokości 1,5–2 m, a jedynie w salach na parterze w północno-wschodnim i północno-zachodnim narożnikach oraz w sali na piętrze w północno-zachodnim narożniku obejmują one także partie sklepienia. Poniżej tej wysokości znajdują się przeważnie tylko monochromatyczne polichromie. Jedynie na piętrze w sali w północno-zachodnim narożniku pojawiają się malowane kotary, a w sali w północno-wschodnim narożniku ornamentalna dekoracja na ścianach między oknami. Natomiast w partiach sklepień na parterze w korytarzu wymalowane zostały na przecięciach szwów sklepiennych pięciolistne rozety.

Większość z malowideł jest mało czytelna, ma liczne ubytki i zatarcia warstwy malarskiej, cześć jest prawie zupełnie nieczytelna, a niektóre zachowały się jedynie w niewielkich fragmentach. Określenie tematyki wielu malowideł okazało się możliwe jedynie dzięki odnalezieniu ich graficznych pierwowzorów.

Dekoracja freskowa nie prezentuje jednego całościowego programu ikonograficznego, lecz składa się z kilku wątków tematycznych. Przy trzech wejściach do budynku znajdują się przedstawienia heraldyczne i patronackie odnoszące się do krzeszowskich cystersów oraz Marii jako patronki zakonu. W korytarzu na parterze namalowano cykl malowideł ze scenami z legendy św. Bernarda z Clairvaux. W sali w północno-wschodnim narożniku wątek bernardiański został dopełniony scenami adoracji Marii i Trójcy Świętej. Powyżej na piętrze w sali w północno-wschodnim narożniku ukazane zostały sceny o tematyce pasyjnej, w tzw. sali z balustradą dominuje wątek trynitarny a w sali w północno-zachodnim narożniku ukazane zostały sceny kosmologiczne i chrystologiczne, które połączono z przedstawieniami archaniołów.

Nasza obecna wiedza o programie ideowym dekoracji freskowej w budynku dawnego probostwa w Cieplicach jest jednak częściowa. W przypadku wielu odsłoniętych spod tynku malowideł ich stan zachowania bowiem uniemożliwił identyfikację tematyki przedstawień. Poza tym odsłonięta została tylko ta część pierwotnej dekoracji freskowej, która znajduje się w północnym skrzydle i w części skrzydeł zachodniego i wschodniego w budynku dawnej prepozytury. Natomiast malowidła freskowe znajdujące się w jego pozostałej części nadal znajdują się pod tynkiem i są dla nas nieznane.

Powstanie dekoracji freskowej we wnętrzu budynku dawnego probostwa krzeszowskich Cystersów w Cieplicach było ściśle związane z jego barokową przebudową po pożarze w 1671 roku. W swych zasadniczych zrębach trwała ona najprawdopodobniej do 1684 roku. Po zakończeniu prac architektonicznych i sztukatorskich we wnętrzu budynku cieplickiego probostwa do pracy przystąpili malarze. Ich działalność w Cieplicach najprawdopodobniej trwała do 1689 roku. Taka data została zapisana w formie chronostychu w aż trzech inskrypcjach umieszczonych w trzech różnych pomieszczeniach w budynku probostwa. Powstanie dekoracji freskowej w dawnym budynku probostwa w Cieplicach należy zatem datować na lata 1687–1689.

Fundatorem barokowej przebudowy malarskiej dekoracji był ówczesny opat klasztoru Cystersów w Krzeszowie, Bernhard Rosa. Nie byłoby to jednak możliwe bez jego ścisłej współpracy z rezydującymi w Cieplicach przedstawicielami hrabiowskiego rodu Schaffgotschów: Christophem Leopoldem i jego synem Johannem Antonem. Opat Rosa najprawdopodobniej był także autorem programu ikonograficznego dekoracji freskowej w budynku dawnego probostwa w Cieplicach.

Zespół malowideł freskowych w budynku dawnego probostwa w Cieplicach cechuje się jednorodną formą artystyczną. Wzorców twórcom cieplickiej dekoracji freskowej dostarczył bez wątpienia wspomniany wyżej opat. Jak bowiem wykazała analiza formalna cieplickich malowideł, większość z nich jest ściśle wzorowana na graficznych pierwowzorach, które były w posiadaniu krzeszowskich cystersów lub zostały wykonane na ich zamówienie, jak miedziorytnicze ilustracje zamieszczone w brewiarzu Officia propria (1688) oraz Krzeszowskim modlitewniku pasyjnym (1682). Najczęściej twórcy cieplickiej dekoracji freskowej dokonywali swego rodzaju transpozycji kompozycji graficznych pierwowzorów o formacie stojącego prostokąta do formatu owalu lub tonda. Tak postąpili z cyklem 54 graficznych ilustracji dołączonych do dzieła Sancti Bernardi Melliflui Doctoris Ecclesiae Pulcherrima et Exemplaris Vitae, które z okazji 500. rocznicy śmierci św. Bernarda z Clairvaux zostało opublikowane w Antwerpii w 1653 roku. Miedziorytnicze przedstawienia z tego dzieła posłużyły jako pierwowzory dla 26 odsłoniętych malowideł, ilustrujących legendę św. Bernarda.

Tak duża liczba malowideł freskowych, przy których tworzeniu wykorzystywano graficzne pierwowzory, pozwala sądzić, że była to stała praktyka twórców cieplickiej dekoracji. Mogło to jednak wynikać z przeciętnego poziomu artystycznego wykształcenia twórców cieplickiej dekoracji, którzy z trudem radzili sobie z poprawnym ukazywaniem postaci ludzkiej i byli zmuszeni do posiłkowania się graficznymi wzorcami. Cechy formalne przedstawień freskowych, a także ich duża zależność od graficznych wzorców wyraźnie wskazują, iż autorami cieplickich malowideł byli miejscowi malarze, reprezentujący prowincjonalną i zachowawczą formację artystyczną. Na taką proweniencję artystyczną dekoracji freskowej w budynku dawnego probostwa wskazuje także użyta technika fresku mokrego (al fresco) o renesansowej genezie. W tamtym czasie w służbie krzeszowskich cystersów czynnych było co najmniej trzech malarzy: dwóch braci – Martin (1639–1710) i Sigismund Leistritz (1642–1723) oraz nieznany z nazwiska malarz z niedalekiego miasta Vrchlabí w Czechach.

Choć w Księdze rachunkowej krzeszowskiego opactwa wśród wpisów z lat 1687–1689 nie ma takiego, który odnosiłby się wprost do wykonania dekoracji freskowej w budynku dawnego probostwa w Cieplicach, to jednak na podstawie wypłat za prace malarskie można przypuszczać, że to właśnie malarz z Vrchlabí był głównym realizatorem dekoracji freskowej we wnętrzu budynku probostwa w Cieplicach. Wspomagał go jego syn oraz Sigismund Leistritz, który – jako specjalista od marmoryzacji – był odpowiedzialny najprawdopodobniej za monochromatyczne i ornamentalne partie cieplickiej dekoracji, które realizował w 1689 roku, już po zakończeniu przez malarza z Vrchlabí pracy w Cieplicach, co miało miejsce w końcu października 1688 roku.

Dekoracja freskowa w budynku dawnego probostwa krzeszowskich Cystersów w Cieplicach, to bez wątpienia dzieło wyjątkowe na tle innych śląskich dekoracji freskowych z epoki wczesnego baroku. Choć malowidła zostały wykonane przez lokalnych artystów i prezentują przeciętny poziom artystyczny, to jednak wyróżnia je relatywnie dobry stan zachowania, duża skala oraz ich kompleksowy charakter. Nie znamy bowiem na Śląsku innego barokowego budynku klasztornego lub probostwa, w którym oryginalna dekoracja freskowa z końca XVII wieku zachowałaby się w tak dobrym stanie i pokrywałaby wnętrza tak wielu pomieszczeń i to na tak dużej powierzchni.

Cieplicka dekoracja freskowa jest jednym z najwcześniejszych barokowych zespołów malowideł freskowych na Śląsku. Jest to największy, znany nam zespół przedstawień hagiograficznych, związanych z osobą św. Bernarda, jaki w epoce baroku powstał na Śląsku. Przedstawienia te stanowią obecnie unikatowy dokument duchowości krzeszowskich cystersów z czasów rządów opata Rosy. Paradoksalnie, dzisiaj to nie krzeszowskie zabudowania klasztorne, lecz właśnie budynek dawnego probostwa w Cieplicach stanowi najlepiej zachowany przykład niekościelnych fundacji krzeszowskiego opata. Co więcej, można przypuszczać, że cieplicka dekoracja freskowa mogła stanowić coś w rodzaju próby generalnej przed największą malarską fundacją opata Rosy – dekoracją freskową we wnętrzu kościoła brackiego pw. św. Józefa w Krzeszowie, którą w latach 1693–1695 wykonał Michael Willmann ze swoimi pomocnikami.

Na podstawie: Andrzej Kozieł, O nowo odkrytych malowidłach freskowych w budynku dawnego probostwa cystersów w Cieplicach Śląskich Zdroju, „Roczniki Sztuki Śląskiej, 21 (2012), s. 73-91

Parter:

    Freski patrer 1  Freski patrer 2  Freski patrer 3  Freski patrer 4  Freski patrer 5

   Freski patrer 6 Freski patrer 7 Freski patrer 8 Freski patrer 9 Freski patrer 10

   Freski patrer 11 Freski patrer 12 Freski patrer 13 Freski patrer 14 Freski patrer 15

Piętro:

   Freski piętro 1 Freski piętro 2 Freski piętro 3 Freski piętro 4 Freski piętro 5

   Freski piętro 6 Freski piętro 7 Freski piętro 8 Freski piętro 9 Freski piętro 10

   Freski piętro 11 Freski piętro 12 Freski piętro 13 Freski piętro 14 Freski piętro 15

 

http://www.youtube.com/watch?v=kGW801JwXCM

Film zrealizowano w 2013 roku.
Reżyseria: Jan Wieczorek
Realizacja: Krzysztof Fiedorowicz
 
W budynku dawnego probostwa cystersów w Cieplicach, w roku 2013, z inicjatywy i wg koncepcji prof. Andrzeja Kozieły powstanie Wirtualne Muzeum Barokowych Fresków na Dolnym Śląsku.
W dniu 7 sierpnia 2012 roku Zarząd Województwa Dolnośląskiego zdecydował dofinansować to zadanie w ramach działania 6.4 Turystyka Kulturowa Regionalnego Programu dla Województwa Dolnośląskiego – konkurs w 54/K/6.4/2012. Beneficjentem jest Miasto Jelenia Góra, a operatorem projektu (przyszłym) będzie Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze.
Projekt zakłada stworzenie strony internetowej, na której będzie można obejrzeć barokowe malowidła znajdujące się w zabytkowych obiektach (klasztorach, kościołach, itp.), m.in. w: Lubiążu, Jeleniej Górze, Wrocławiu, Krzeszowie, Lubomierzu, Legnickim Polu i Starych Bogaczowicach.
Wybierając interesujący nas zabytek, „klikając myszką” i nie wychodząc z domu, będziemy mogli zwiedzić wirtualnie wspaniałe wnętrza i ich malarski wystrój oraz zbliżenia poszczególnych fresków.
  
W zabytkowym zespole pocysterskim w Jeleniej Górze-Cieplicach powstanie także multimedialna sala muzealna wyposażona w specjalne projektory, które będą wyświetlały obrazy na ścianach łączące się ze sobą i tworzące wirtualną przestrzeń dającą złudzenie przebywania w prawdziwym, konkretnym miejscu.

Koszt przedsięwzięcia to ok. 550 tys. zł, z czego ponad 380 tys. będzie pochodziło z Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Dolnośląskiego.

alt

 

 

Stats counter, realtime web analytics, heatmap creator